ویژه نامه بحران انسانی در غزه و جنوب لبنان؛ زندگی در زیر آوار و در میان چادرها

خبرگزاری قدس (قدسنا)، بر اساس گزارش خبرگزاری قطر به نقل از منابع پزشکی فلسطینی، از آغاز جنگ در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ تا ۹ نوامبر ۲۰۲۶، شمار شهدای غزه به ۷۴,۶۴۳ نفر و شمار مجروحان به ۱۷۵,۹۶۲ نفر رسیده است . نکته تکان‌دهنده آن است که حتی پس از اعلام آتش‌بس در اکتبر ۲۰۲۵، شمار شهدا ۱,۶۱۳ نفر و مجروحان ۵,۸۳۳ نفر افزایش یافته است . این یعنی «آتش‌بس» برای مردم غزه نه پایان خون، که تغییر شکل آن بوده است. جسدهای بسیاری همچنان زیر آوار و در جاده‌ها باقی مانده‌اند و تیم‌های امداد و نجات به دلیل کمبود امکانات و فشار بمباران اشغالگران صهیونیست قادر به دسترسی به آن‌ها نیستند .

اگر بمباران، دشمن اول باشد، زمستان، دشمن دوم است. گزارش‌ها نشان می‌دهد که تقریباً همه ساکنان غزه آواره شده‌اند و بسیاری در چادرها، پناهگاه‌های مملو از جمعیت یا سرپناه‌های موقت در خیابان‌ها و سواحل زندگی می‌کنند. دمای شبانه در غزه می‌تواند به ۶ درجه سانتی‌گراد برسد، و باران و باد سرد، چادرها را غرق در آب و فاضلاب خام می‌کند .

در یک حادثه که عمق فاجعه را نشان می‌دهد، فروریختن یک توده شنی بر روی چادرهای آوارگان، جان ۳ کودک و یک زن را گرفت و مجموع قربانیان فروریختن ساختمان‌ها و شن‌ها در غزه را به ۵۶ نفر رساند.همچنین گزارش شده که ۷۰,۰۰۰ چادر در اثر تنها ۱۲ ساعت باران، زیر آب رفته‌اند .

قیمت روغن موتور برای ژنراتورها به ۹۰۰ دلار در هر لیتر رسیده است. برق قطع است، سوخت کمیاب است و خانواده‌ها حتی توان گرم کردن چادرهای خود را ندارند. سازمان‌های امدادی مانند امداد اسلامی( Islamic Relief ) با پرداخت نقدی از طریق کیف پول دیجیتال (بدون نیاز به گوشی هوشمند، از طریق پیامک ساده) تلاش می‌کنند به خانواده‌ها امکان خرید اقلام ضروری را بدهند. اما این کمک‌ها در برابر ابعاد فاجعه، قطره‌ای در اقیانوس است.

محدودیت‌های اسرائیل بر ورود کمک‌ها، از جمله مواد سرپناه مقاوم و سوخت، باعث شده که حتی کمک‌های موجود نیز نتوانند به دست نیازمندان برسند . این در حالی است که شرایط بهداشتی در وضعیت فوق بحران قرار دارد و گرسنگی و بیماریهای واگیر دار جان افراد خصوصا کودکان را به شدت تهدید می کند.

شیعیان لبنان: آوارگی، سرما و تهدید وجودی
 

بر اساس گزارش وزارت بهداشت عمومی لبنان، تا ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶، شمار کل کشته‌شدگان به ۴,۳۸۶ نفر و مجروحان به ۱۲,۴۱۳ نفر رسیده است. در میان قربانیان، ۲۶۱ کودک کشته و ۱,۰۵۸ کودک مجروح شده‌اند. تنها درسال ۲۰۲۶ ، ۱۳۵ کارمند بهداشتی کشته و ۴۱۶ نفر مجروح شده‌اند و ۱۷ بیمارستان آسیب دیده است .

نخست‌وزیر لبنان اعلام کرده که هزینه کل دو جنگ در سه سال گذشته به ۲۷ میلیارد دلار رسیده است. حدود ۹۱,۰۰۰ واحد مسکونی در دور اخیر جنگ به‌طور کامل یا جزئی تخریب شده که به ۲۳۰,۰۰۰ واحد آسیب‌دیده از جنگ قبلی اضافه می‌شود. در حال حاضر حدود از 800,۰۰۰ نفر آواره هستند و بیش از ۷۵ روستا و شهرک آسیب دیده‌اند .

در اوج بحران، شمار آوارگان داخلی از یک میلیون نفر فراتر رفت. یعنی تقریباً ۱۹ درصد کل جمعیت لبنان . حدود ۳۶,۰۰۰ خانواده در ۶۸۰ پناهگاه جمعی اسکان داده شده‌اند .

وزیر دفاع اسرائیل علناً تهدید کرده است که در صورت ورود حزب‌الله به جنگ، بیش از یک میلیون شیعه لبنانی آواره خواهند شد. این تهدید، فراتر از یک اخطار نظامی، یک ابزار فشار بر کل یک جامعه مذهبی است. پیام ضمنی روشن است: اگر حزب‌الله تصمیمی بگیرد، هزینه آن را غیرنظامیان شیعه خواهند پرداخت. حتی اگر در تصمیم‌گیری نقشی نداشته باشند.

این تهدید در حالی مطرح می‌شود که لبنان هنوز از جنگ قبلی بهبود نیافته و بسیاری از آوارگان نتوانسته‌اند به خانه‌های خود بازگردند. در جنوب لبنان، ۵۵ روستای مرزی همچنان با محدودیت دسترسی مواجه‌اند و ساکنان آن‌ها شاهد تخریب خانه‌ها و زیرساخت‌های خود بوده‌اند .

بر اساس گزارش سازمان " نجات کودکان"، در شش ماه پس از تشدید جنگ، تقریباً ۱,۳۰۰ کودک کشته یا مجروح شده‌اند. به‌طور متوسط بیش از ۷ کودک در هر روز . همچنین ۱۰۰,۰۰۰ کودک در معرض خطر از دست دادن سال تحصیلی جدید هستند زیرا ۳۴۰ مدرسه آسیب دیده یا تخریب شده‌اند. یک چهارم جمعیت لبنان یعنی ۱.۲۴ میلیون نفر،  با ناامنی غذایی در سطح بحرانی یا بدتر مواجه خواهند شد .

مؤسسات خیریه وابسته به مرجعیت دینی، با دریافت اذن استفاده از سهم امام برای کمک به شیعیان متضرر از جنگ، مواد غذایی، بهداشتی، پوشاک و کمک‌های نقدی توزیع کرده‌اند. آستان مقدس علوی نیز از دومین روز عید فطر، دریافت کمک‌های مردمی برای لبنان را آغاز کرده است. این تلاش‌ها نشان‌دهنده فعال بودن شبکه‌های خیریه دینی است، اما در برابر ابعاد تخریب، نیاز به هماهنگی و مقیاس‌پذیری بیشتری دارد.

چرا دو بحران غزه و لبنان به هم پیوسته‌اند؟
 

غزه و شیعیان لبنان در یک زنجیره انسانی واحد قرار دارند. هر دو در معرض یک منطق مشترک قرار گرفته‌اند: مجازات جمعی به‌عنوان ابزار سیاسی. در غزه، این مجازات در قالب محاصره، بمباران و گرسنگی اعمال می‌شود. در لبنان، در قالب تهدید به آوارگی یک میلیون نفر و تخریب زیرساخت‌های غیرنظامی.

تفاوت مهم اما در قابلیت دسترسی به کمک است. غزه تحت محاصره شدید قرار دارد و کمک‌ها به سختی وارد می‌شوند. لبنان اگرچه با بحران اقتصادی و تخریب مواجه است، اما مسیرهای کمک‌رسانی بازتر هستند. این تفاوت، مسئولیت سازمان‌های امدادی و دولت‌ها را در قبال غزه سنگین‌تر می‌کند، زیرا موانع سیاسی و لجستیکی بیشتری وجود دارد.

در هر دو بحران، کودکان بیشترین هزینه را می‌پردازند. نه به خاطر تصمیم‌های خود، بلکه به خاطر تصمیم‌هایی که دشمن اشغالگر برای آن‌ها گرفته است یعنی مرگ در اثر گرسنگی، بیماری، بمباران و گلوله و غیره.

به نظر می رسد باید یک حرکت عمیق، گسترده و دامنه دار از ابعاد مختلف دینی، انسانی برای نجات این مظلومان در غزه و لبنان ایجاد شود.

کمک مالی هدفمند و مستمر مردمی به سازمان‌هایی که در غزه و لبنان حضور میدانی دارند و شفافیت مالی دارند. سازمان "امداد اسلامی" برای غزه از سیستم کیف پول دیجیتال استفاده می‌کند که بدون نیاز به گوشی هوشمند کار می‌کند. برای لبنان، مؤسسات خیریه دینی مانند آستان علوی مسیرهای مشخصی دارند. کمک ماهانه کوچک (حتی ۱۰ دلار) مؤثرتر از کمک یک‌باره بزرگ است، زیرا نیاز مستمر است.

فشار اجتماعی از طریق رسانه‌های اجتماعی در برانگیختن احساسات جمعی موثر است. هر فرد می‌تواند با بازنشر گزارش‌های مستند (مانند آمار وزارت بهداشت لبنان یا منابع پزشکی غزه) و نه صرفاً تصاویر احساسی بدون منبع، به شکستن سکوت خبری کمک کند. توجه به این نکته مهم که ذکر منبع و تاریخ هنگام انتشار، موجب می شوند تا اطلاعات قابل اعتمادتر شوند.

در حد امکان، تحریم اقتصادی هدفمند رژیم صهیونیستی و حمایت از محصولات و کسب‌وکارهایی که با رژیم اسرائیل یا شرکت‌های همکار در شهرک‌ها ارتباط ندارند. این اقدام در سطح فردی محدود است اما در مقیاس جمعی می‌تواند اثرگذار باشد.

در فرهنگ دینی شیعه، دعا صرفاً یک عمل فردی نیست؛ می‌تواند محرک اقدام جمعی باشد. اما دعا بدون اقدام، ناقص است. لذا پیشنهاد می شود هر مجلس دعا یا محفل مذهبی، به یک «میز کمک» یا «کیوآر کد کمک» تبدیل شود.

ایجاد سازوکار شفاف و قابل ردیابی برای کمک‌ها بسیار مهم است. مشکل اصلی در کمک‌های مردمی، بی‌اعتمادی است. سازمان‌های مردمی باید گزارش‌های مالی عمومی منتشر کنند. حتی به صورت ساده: مبلغ جمع‌آوری‌شده، اقلام خریداری‌شده، تعداد خانواده‌های بهره‌مند. آستان علوی از سیستم رسید الکترونیکی استفاده می‌کند ؛ این الگو باید گسترش یابد.

تخصص‌گرایی به جای عمومی‌گرایی باید ترجیح داده شود. به این معنی که به جای توزیع اقلام عمومی، بر نیازهای تخصصی تمرکز شود. مثلا در فصل زمستان پتوهای ضدآب، بخاری‌های ایمن، لباس گرم کودک، دارو و نیازهای غذایی مناسب و غیره.

کودکان غزه و لبنان نیاز به حمایت روانی دارند. سازمان‌های مردمی می‌توانند با روانشناسان داوطلب همکاری کنند.

در بعد آموزشی حدود ۱۰۰,۰۰۰ کودک لبنانی در خطر از دست دادن سال تحصیلی هستند. کمک به بازسازی مدارس یا آموزش از راه دور نیز نوعی ارائه کمک های تخصصی است.

هماهنگی بین‌سازمانی می تواند از هدر رفت منابع و کمک ها وتوزیع نامناسب جلوگیری کند. به جای موازی‌کاری، سازمان‌های مردمی باید در خوشه‌های تخصصی (غذا، سلامت، سرپناه، آموزش) هماهنگ شوند. سیستم خوشه‌ای سازمان ملل  که سازمان امداد اسلامی از آن استفاده می‌کند ، الگوی قابل اقتباسی است.

فشار بر دولت‌ها از طریق لابی‌گری مردمی بسیار مهم است. سازمان‌های مردمی می‌توانند با جمع‌آوری امضا، برگزاری نشست‌های تخصصی و دیدار با نمایندگان پارلمان، خواستار تسهیل ارسال کمک به غزه و فشار بر اسرائیل برای رفع محدودیت‌ها شوند.

مستندسازی برای آینده یک اقدام بسیار مهم است. مانند ثبت اسامی و جزئیات قربانیان، تخریب‌ها و نیازها و غیره. این مستندات برای اقدامات حقوقی آینده و برای حفظ حافظه تاریخی حیاتی است.

دولت باید با ایجاد کریدورهای امدادی پایدار و غیرسیاسی مانند کریدورهای هوایی و دریایی برای ارسال کمک به غزه اقدام کنند. کشورهای اسلامی تکلیف بیشتری نسبت به این موضوع دارند. تشکیل یک «کنسرسیوم امدادی اسلامی» با مشارکت ایران، عراق، ترکیه، قطر، امارات و عربستان برای ارسال کمک به غزه و لبنان می تواند اقدام بسیار مهمی برای خروج غزه و لبنان از شرایط کنونی محسوب شود.

فشار دیپلماتیک برای رفع محاصره غزه و پایان اقدامات خشونت زا و نسل کشی در غزه و لبنان باید مستمرا توسط دولت ها پیگیری شود. دولت‌ها باید رفع محدودیت‌های ورود کمک به غزه را به یک مطالبه جدی در مجامع بین‌المللی تبدیل کنند. محدودیت مواد سرپناه و سوخت نقض آشکار حقوق بشردوستانه است. 

حمایت مالی از بازسازی لبنان به عنوان یک اقدام بین المللی باید در دستور کار دولت ها قرار گیرد .آن هم بدون تحمیل شروط منافی با منافع و عزت انسانی هویتی مردم در غزه و لبنان.  با توجه به خسارت ۲۷ میلیارد دلاری ، دولت‌های اسلامی می‌توانند صندوق مشترکی برای بازسازی مسکن، مدارس و بیمارستان‌ها در مناطق شیعه‌نشین لبنان ایجاد کنند. این اقدام هم انسانی است و هم از نظر راهبردی، ثبات منطقه را تقویت می‌کند.

به رسمیت شناختن مسئولیت حقوقی و پیگیری قضایی جنایات ضد بشری اسرائیل در غزه و لبنان اقدامی موصر است.  دولت‌ها باید از دادگاه کیفری بین‌المللی و سایر نهادهای حقوقی برای پیگیری جنایات جنگی در غزه و لبنان استفاده کنند. تهدید علنی به آواره کردن یک میلیون نفر ، خود یک جنایت علیه بشریت است و باید در مجامع بین‌المللی محکوم و پیگیری شود.

قطع یا محدودسازی همکاری‌های اقتصادی و نظامی با اسرائیل در دستور کار دولت های جهان قرار گیرد. دولت‌هایی که دارای روابط اقتصادی یا نظامی با اسرائیل هستند، باید این روابط را مشروط به توقف تجاوزات و رفع محاصره کنند. این ابزار فشار، اگرچه دشوار است، اما مؤثرترین اهرم غیرنظامی موجود است.

حمایت از آژانس‌های سازمان ملل به دلیل نقش آنها در امداد رسانی بسیار مهم است. دولت‌ها باید کمک‌های مالی خود به آنروا، یونیسف، برنامه جهانی غذا و کمیساریای عالی پناهندگان را افزایش و تضمین کنند. کاهش کمک به این نهادها در بحبوحه بحران، خیانت به غیرنظامیان است.

جمع‌بندی: آنچه در غزه و در میان شیعیان لبنان می‌گذرد، نه یک «بحران انسانی» انتزاعی، بلکه مرگ تدریجی یک جامعه است. آمارها (۷۴,۶۴۳ شهید در غزه، ۴,۳۸۶ کشته در لبنان، ۷۰,۰۰۰ چادر غرق‌شده، ۱۰۰,۰۰۰ کودک بدون مدرسه ) اعداد نیستند؛ هر یک نامی دارد، خانواده‌ای دارد، آینده‌ای که قطع شده است.

اما در کنار این تصویر تیره، شبکه‌های کمک مردمی و دینی در حال کار هستند. مؤسسات خیریه، هیئات مذهبی و سازمان‌های مردمی، با امکانات محدود، زندگی‌هایی را نجات می‌دهند. آنچه کم است، مقیاس، هماهنگی و اراده سیاسی است.

سه سطح اقدام مردمی، سمن ها و دولتی،  باید هم‌زمان و هم‌راستا حرکت کنند. کمک مالی بدون فشار سیاسی، مُسَکِّنِ موقت است بر زخمی که همچنان خونریزی می‌کند. فشار سیاسی بدون کمک مالی، شعاری بدون عمل است. و هر دو بدون همدلی واقعی، نه همدلی احساسی لحظه‌ای، بلکه همدلی که به تعهد پایدار تبدیل شود، ناقص است.

ما برای این پرسش چه جوابی داریم: اگر امروز، در همین لحظه، نمی‌توانیم در غزه یا لبنان باشیم، کوچک‌ترین اقدام مؤثری که می‌توانیم انجام دهیم چیست؟ و آیا فردا هم آن را تکرار خواهیم کرد؟

انتهای پیام/م.ت/