تحول ساختاری در موازنه قدرت
خروج ابتکارعمل از دست آمریکا

خبرگزاری قدس (قدسنا)، در روزهای اخیر با گذشت قریب به یک ماه از جنگ تحمیلی آمریکایی-صهیونی‌ علیه جمهوری اسلامی ایران، بار دیگر محور شرارت با ناکامی در تحقق اهداف خود به عقب‌نشینی از مواضع ابتدایی خود و اهداف از پیش تعیین شده برای این جنگ روی آورده است.

در همین رابطه《ابراهیم نداف》کارشناس ارشد مسائل غرب آسیا در گفتگو با خبرگزاری قدس (قدسنا) ضمن ارزیابی وضعیت کنونی جنگ و گرایش آمریکا و رژیم صهیونیستی به سمت و سوی آتش بس، تاکید کرد: آنچه تاکنون رخ داده، صرفاً یک تبادل آتش نبوده، بلکه آزمون اراده ها و سنجش توان ایستادگی طرفین بوده است. در این چارچوب، هرجا طرف مقابل نتوانسته اهداف اصلی خود را محقق کند، ناچار به تعدیل مواضع و جست وجوی راه حل های موقت شده است. ما در جنگ ۱۲ روزه نیز دیدیم که «قدرت و توان ملت ایران» عاملی بود که دشمن را به درخواست آتش بس و ارسال پیام های بیشمار از طریق واسطه های متعدد درباره عدم تمایل به ادامه جنگ واداشت.

وی افزود: با توجه به تحولات اخیر، آمریکا و اسرائیل، علی رغم تشدید نظامی، هنوز به یک دستاورد تعیین کننده نرسیده اند. گزارش های معتبر بین المللی نشان می دهد که واشنگتن در روزهای اخیر هم زمان با تهدید شدیدتر ایران، از یک سو در باز کردن تنگه هرمز شکست خورده و از سوی دیگر با افزایش هزینه های انرژی، تردید متحدان و فشارهای سیاسی روبه رو شده است. این در حالیست که ترامپ اخیرا ایران را به حمله به زیرساخت برق تهدید کرده و هم زمان جنگ وارد هفته چهارم شده است؛ همچنین این بحران، بازارها و ائتلاف غربی را تحت فشار قرار داده است.

وی تاکید کرد: در همین حال، مقامات ایران نیز تاکید کرده اند که تهران توقف جنگ بر اساس خواست متجاوزان را نمی پذیرد و هرگز حاضر نیست بازگشت به شرایط قبل از جنگ رمضان را قبول کند؛ 

این در حالیست که علاوه بر مقامات نظامی و سیاسی ایران، بسیاری از دیپلمات ها و مقامات و کارشناسان نظامی و سیاسی غربی نیز به این جمع بندی رسیده اند که نیروی نظامی آمریکا و اسرائیل به سرنگونی نظام ایران منجر نخواهد شد. بنابراین اصرار آمریکا و اسرائیل بر آتش بس که اخیرا از طریق ارسال پیام هایی به مقامات ایرانی آغاز شده و روز به روز بیشتر خواهد شد، نه از موضع اقتدار، بلکه از موضع ناتوانی در تحقق اهداف جنگی خواهد بود. البته باید توجه داشت که درخواست آتش بسِ دشمن، لزوماً نشانه پایان خصومت نیست، بلکه بی تردید تاکتیکی برای تنفس، بازسازی و تدارک دور بعدی فشار باشد. به همین دلیل، هر آتش بسی تنها زمانی معنا دارد که نشانه ای از شکست اراده تجاوز و ناتوانی دشمن در ادامه مسیر باشد، نه صرفاً یک وقفه موقت.

کارشناس ارشد مسائل بین‌الملل در ادامه در پاسخ به سوالی درباره ارزیابی دستاوردهای ایران از جنگ، در صورت توقف پس از تحقق اهداف آن نیز تاکید کرد: مهم ترین دستاورد، پیش از هر چیز، تثبیت اصل «ناتوانی دشمن در تحمیل اراده» است. یعنی اگر جمهوری اسلامی جنگ را بدون پذیرش شروط تحمیلی پایان دهد، خودِ تداوم نظام، تداوم قدرت دفاعی، و ناکامی دشمن در شکستن اراده ایران، یک پیروزی راهبردی محسوب می شود. بسیاری از کارشناسان و تحلیلگران نظامی و سیاسی، شدت گرفتن ضربات ایران را عامل سوق یافتن طرف مقابل به آتش بس توصیف کرده اند. دستاورد دوم، در این چارچوب، بازتعریف معادله بازدارندگی است. اکنون تنگه هرمز عملاً به یکی از کانون های اصلی قدرت نمایی ایران تبدیل شده است. ایران با اتکا به فشار بر این گذرگاه، یک پنجم عرضه جهانی نفت و گاز مایع را تحت تأثیر قرار داده و همین امر به بدترین بحران نفتی از دهه ۱۹۷۰ تعبیر شده است. همچنین نماینده ایران در سازمان بین المللی دریانوردی گفته که تنگه هرمز برای همه کشتی ها، جز کشتی های وابسته به «دشمنان ایران»، باز مانده است. دستاورد سوم، بی اعتبار شدن بخشی از نظام تحریم و فشار اقتصادی است. وزارت خزانه داری آمریکا در روز جمعه تحریم نفت ایرانیِ بارگیری شده روی کشتی ها را برای آرام کردن بازار تا حدی تعدیل کرده است. اما تهران، لغو تحریم ها، تضمین عدم تجاوز و جبران خسارت جنگ، را از جمله شروط خود برای پایان درگیری مطرح می کند.

وی افزود: در مورد «رژیم حقوقی جدید برای تنگه هرمز» نیز، اگرچه هنوز چارچوب رسمی و تثبیت شده ای اعلام نشده، اما می توان گفت که ایران در پی آن است که هرمز دیگر یک گذرگاه خنثی و جدا از معادله امنیت منطقه تلقی نشود، بلکه بخشی از توازن جدید قدرت و امنیت منطقه ای باشد. همزمان، اروپا نیز به جای ورود نظامی، بیشتر به دنبال راه حل دیپلماتیک برای باز نگه داشتن این مسیر است؛ رویترز گزارش کرده که اتحادیه اروپا مایل است از مسیر دیپلماتیک به پایان جنگ و باز شدن هرمز برسد و بسیاری از کشورهای اروپایی از ورود نظامی مستقیم به این بحران پرهیز کرده اند.

در نهایت می توان گفت اگر جنگ پس از تحقق اهداف ایران متوقف شود، دستاوردهای اصلی چنین خواهد بود: تثبیت ناتوانی آمریکا و اسرائیل در تحمیل اراده خود؛ تثبیت بازدارندگی ایران در سطح منطقه؛ تبدیل تنگه هرمز به اهرم رسمی و عملی قدرت؛ گشوده شدن شکاف در نظام فشار و تحریم؛ و مشروع شدن مطالبه تضمین، غرامت و ترتیبات امنیتی جدید. لذا آتش بس فقط زمانی ارزش دارد که محصول قدرت ایران باشد، نه نتیجه خستگی یا امتیازدهی.

نداف در ادامه تاکید کرد: از سوی دیگر تحولات میدانی و سیاسی جنگ جاری را می توان در چارچوب یک دگرگونی کلان در ساختار قدرت جهانی و منطقه ای تفسیر کرد؛ یک دگرگونی که نشانه های آشکار «فرسایش و تضعیف تدریجی هژمونی تک قطبی آمریکا» را به نمایش می گذارد. در سطح میدانی، آنچه در روند این جنگ مشاهده می شود، بیانگر تغییر در نسبت قدرت و جابجایی ابتکار عمل است. در منطق هژمونیک کلاسیک، قدرت مسلط نه تنها توان آغاز و پایان دادن به درگیری را در اختیار دارد، بلکه قادر است طرف مقابل را به پذیرش شروط خود وادار سازد. با این حال، در شرایط کنونی، نشانه هایی از تمایل یا نیاز به توقف موقت درگیری - بدون تحقق اهداف تعیین کننده - حاکی از آن است که ابتکار عمل دیگر به صورت کامل در اختیار بازیگر هژمون نیست و موازنه اراده ها به گونه ای تغییر یافته که طرف مقابل نیز توان تحمیل هزینه و اثرگذاری بر روند جنگ را به دست آورده است. دوم، تجربه های عملیاتی این جنگ نشان می دهد که برتری نظامی، به تنهایی تضمین کننده تحقق اهداف سیاسی نیست. در حالی که در چارچوب هژمونی، برتری نظامی باید به «کنترل پایدار میدان» و «تحمیل اراده سیاسی» منجر شود، تحولات اخیر بیانگر آن است که حتی با وجود توانمندی های گسترده نظامی، امکان دستیابی به یک پیروزی قاطع و تعیین کننده با محدودیت های جدی مواجه شده است. این امر نشان دهنده شکاف میان «توان نظامی» و «کارآمدی راهبردی» در سطح هژمون است. سوم اینکه، در سطح راهبردی، تداوم جنگ بدون دستیابی به اهداف اعلامی، بیانگر فرسایشی شدن درگیری و افزایش هزینه ها برای بازیگر مسلط است. این وضعیت را می توان به عنوان گذار از «جنگ های سریع و تعیین کننده» به «مواجهه های طولانی و پرهزینه» تفسیر کرد؛ مواجهه هایی که در آن ها برتری مطلق جای خود را به رقابت فرسایشی داده و امکان کنترل کامل میدان از سوی یک قدرت واحد کاهش یافته است. چهارم اینکه در سطح منطقه ای، پیوند این جنگ با متغیرهای ژئوپلیتیکی - به ویژه نقش گذرگاه های حیاتی انرژی - نشان می دهد که ابزارهای قدرت به طور فزاینده ای متنوع شده اند. 

وی افزود: در این چارچوب، بازیگرانی که قادر به تأثیرگذاری بر این گلوگاه ها هستند، می توانند هزینه های گسترده ای را به طرف مقابل تحمیل کنند و از این طریق، موازنه قدرت را به نفع خود تغییر دهند. این تحول، بیانگر آن است که قدرت دیگر صرفاً در حوزه نظامی تعریف نمی شود، بلکه به شدت با مؤلفه های اقتصادی، انرژی و جغرافیای راهبردی درهم تنیده شده است. پنجم اینکه، در سطح بین المللی، نشانه هایی از شکاف در میان بازیگران هم پیمان و افزایش تمایل به راه حل های دیپلماتیک مشاهده می شود. در نظم تک قطبی، انتظار می رود که متحدان در چارچوب راهبرد هژمون به صورت هماهنگ عمل کنند؛ اما در شرایط کنونی، فشارهای اقتصادی، نگرانی های ناشی از گسترش جنگ و هزینه های فزاینده، موجب شده است که سطح این هماهنگی کاهش یابد و برخی بازیگران به دنبال مدیریت بحران از مسیرهای غیرنظامی باشند.

وی تاکید کرد: در نهایت، مجموعه این تحولات نشان می دهد که نظم تک قطبی مبتنی بر برتری بلامنازع آمریکا، در حال گذار به نظمی پیچیده تر و چندلایه است. در این نظم جدید، بازیگران منطقه ای، ابزارهای نامتقارن، و اهرم های ژئوپلیتیکی نقش پررنگ تری یافته اند و توانایی یک قدرت واحد برای تحمیل اراده خود به طور محسوسی کاهش یافته است. بر این اساس، نشانه هایی مانند گرایش به آتش بس در شرایطی که اهداف راهبردی به طور کامل محقق نشده اند، صرفاً رویدادهایی تاکتیکی تلقی نمی شوند، بلکه بیانگر یک تغییر ساختاری در موازنه قدرت جهانی هستند؛ تغییری که می توان آن را از مهم ترین نشانه های افول تدریجی هژمونی تک قطبی آمریکا در نظام بین الملل معاصر دانست.

وی در پایان تاکید کرد: این تحولات را می توان در امتداد تقویت «جبهه مقاومت»، تثبیت «استقلال»، «عزت» و «هویت اسلامی - انقلابی»، و احیای «خودباوری ملی» در برابر «نظام سلطه» ارزیابی کرد؛ روندی که بر پایه «ایستادگی»، «استکبارستیزی»، «عدالت خواهی»، «حمایت از مستضعفان»، «وحدت امت اسلامی»، و تکیه بر «توان درونی» شکل گرفته و در افق کلان، به تضعیف اراده تحمیلی قدرت های مسلط، تقویت بازدارندگی، و شکل گیری نظمی متوازن تر و عادلانه تر در سطح منطقه و جهان منتهی می شود.

انتهای پیام/م.ت